Przewrót majowy: Analiza i skutki

W maju 2026 roku mija dokładnie sto lat od wydarzeń, które na zawsze odmieniły oblicze Drugiej Rzeczypospolitej i wyryły niezatarte piętno na polskiej kulturze politycznej. Przewrót majowy, bo o nim mowa, był zbrojnym zamachem stanu przeprowadzonym w dniach 12–15 maja 1926 roku w Warszawie. Choć arena walk ograniczyła się do stolicy, skutki tego wstrząsu odczuł każdy zakątek kraju, a echa salw karabinowych na moście Poniatowskiego pobrzmiewały w polskim parlamencie przez kolejne trzynaście lat.

Głównym reżyserem i niekwestionowanym liderem buntu był marszałek Józef Piłsudski. Po kilku latach dobrowolnego wycofania się z życia publicznego do dworku w Sulejówku, Pierwszy Marszałek Polski uznał, że państwo, o które walczył, pogrąża się w chaosie. Bezpośrednią przyczyną wystąpienia było sformowanie rządu Chjeno-Piasta pod przewodnictwem Wincentego Witosa. Piłsudski żywił głęboką niechęć do partii prawicowych i ludowych tworzących tę koalicję, oskarżając je o korupcję, partyjniactwo i doprowadzenie gospodarki na skraj przepaści. W jego oczach system parlamentarny w ówczesnym wydaniu, nazywany pogardliwie „sejmowładztwem”, stał się dysfunkcyjny i zagrażał suwerenności odrodzonego kraju.

Istotą przewrotu było dążenie do uzdrowienia – czyli sanacji – życia publicznego. Piłsudski pragnął silnej władzy wykonawczej, która byłaby odseparowana od doraźnych interesów partyjnych i zdolna do prowadzenia stabilnej polityki państwowej. Kiedy próba demonstracji siły na warszawskich mostach nie skłoniła rządu do dymisji, doszło do trzydniowych, krwawych walk bratobójczych. Po dymisji prezydenta Stanisława Wojciechowskiego i premiera Witosa, faktyczną władzę przejął obóz piłsudczykowski. Choć Zgromadzenie Narodowe wybrało samego Marszałka na urząd Prezydenta RP, ten demonstracyjnie go odrzucił, wskazując na to stanowisko Ignacego Mościckiego, wybitnego chemika, który pozostał na tym urzędzie aż do wybuchu II wojny światowej.

Co zatem przyniósł Polsce ten gwałtowny zwrot? Bilans zamachu majowego jest niezwykle złożony i do dziś dzieli historyków. Z jednej strony sanacja wprowadziła oczekiwaną stabilizację polityczną i gospodarczą, co pozwoliło na realizację wielkich inwestycji, takich jak budowa portu w Gdyni czy Centralnego Okręgu Przemysłowego. Państwo stało się sprawniejsze w zarządzaniu, a autorytet władzy centralnej wzrósł. Z drugiej strony, cena za tę efektywność była wysoka – nastąpił stopniowy odwrót od zasad demokracji na rzecz rządów autorytarnych. Ograniczono wolność prasy, zlikwidowano realną kontrolę parlamentu nad rządem, a przeciwników politycznych zaczęto represjonować, czego symbolem stały się procesy brzeskie i obóz w Berezie Kartuskiej. Przewrót majowy był więc momentem, w którym Polska wybrała drogę „silnej ręki”, wierząc, że jedność narodowa pod wodzą charyzmatycznego lidera jest ważniejsza niż pluralizm młodej, jeszcze niedojrzałej demokracji.